مقاله بررسی لغوی ماده سقی

سال ورودی :
  • 1392
  • استاد راهنما :
  • استاد کریمی
  • پایه :
  • پایه 1
  • 20 بازدید

    چکیده :

    بررسی لغوی ماده سقی


    ۲۵ مرتبه در قرآن

    در۲۵ آیه

    در ۱۹ سوره

    توضیحات درمورد تعداد استعمال ماده “سقی” در قرآن:

    به طور کلی این ماده در قرآن ۲۵ مرتبه استعمال شده است:

    ۲ مرتبه باب استفعال

    ۷ مرتبه باب افعال

    ۱۳ مرتبه ثلاثی مجرد

    ۱ مرتبه اسم آلت

    ۱ مرتبه اسم مصدر

    ۱ مرتبه مصدر

     

    مواد استعمال شده در آیات قرآن به ترتیبی که گذشت:

    ۲مرتبه استفعال:

    وَ إِذِ اسْتَسْقى‏ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَهَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدینَ

    بقره۶۰

    وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَهَ أَسْباطاً أُمَماً وَ أَوْحَیْنا إِلى‏ مُوسى‏ إِذِ اسْتَسْقاهُ‏ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَهَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَ ظَلَّلْنا عَلَیْهِمُ الْغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى‏ کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُون‏

    اعراف۱۶۰

    ۷مرتبه باب افعال:

    وَ جَعَلْنا فیها رَواسِیَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَیْناکُمْ‏ ماءً فُراتا

    مرسلات۲۷

     

    وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَیْناکُمُوهُ‏ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنین‏

    حجر۲۲

    وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّریقَهِ لَأَسْقَیْناهُمْ‏ ماءً غَدَقا

    جن۱۶

    وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَهً نُسْقیکُمْ‏ مِمَّا فی‏ بُطُونِهِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبین‏

    نحل۶۶

    وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَهً نُسْقیکُمْ‏ مِمَّا فی‏ بُطُونِها وَ لَکُمْ فیها مَنافِعُ کَثیرَهٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ

    ۲۱مومنون

    لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَهً مَیْتاً وَ نُسْقِیَهُ‏ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَ أَناسِیَّ کَثیرا

    فرقان۴۹

    وَ یُسْقَوْنَ‏ فیها کَأْساً کانَ مِزاجُها زَنْجَبیلا

    انسان۱۷

    ۱۳ مرتبه ثلاثی مجرد:

    ۱ مرتبه اسم آلت:

    فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقایَهَ فی‏ رَحْلِ أَخیهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا الْعیرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُون‏

    یوسف۷۰

    ۱ مرتبه اسم مصدر:

    فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ناقَهَ اللَّهِ وَ سُقْیاها

    شمس۱۳

    ۱ مرتبه مصدر:

    أَ جَعَلْتُمْ سِقایَهَ الْحاجِّ وَ عِمارَهَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمینَ

    ۱۹ توبه

    روایات:

    در این بخش از روایاتی استفاده شده که شامل افعالی هستند که در قرآن استعمال نشده.

    باب تفاعل:

    *ساقى‏ القوم آخرهم شربا.

    آب دهنده قومى باید که آخر ایشان آب خورد؛ زیرا که در ادب چنین است.

    منبع:

    شرح فارسى شهاب الأخبار(کلمات قصار پیامبر خاتم ص).  ص۲۹

    باب افتعال:

    *وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عُیَیْنَهَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفَأْرَهِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ قَالَ إِذَا خَرَجَتْ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ تَفَسَّخَتْ فَسَبْعَ دِلَاءٍ قَالَ وَ سُئِلَ عَنِ الْفَأْرَهِ تَقَعُ فِی الْبِئْرِ فَلَا یَعْلَمُ بِهَا أَحَدٌ إِلَّا بَعْدَ أَنْ یَتَوَضَّأَ مِنْهَا أَ یُعِیدُ وُضُوءَهُ وَ صَلَاتَهُ وَ یَغْسِلُ مَا أَصَابَهُ فَقَالَ لَا قَدِ اسْتَعْمَلَ أَهْلُ الدَّارِ وَ رَشُّوا وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى قَدِ اسْتَقَى‏ مِنْهَا أَهْلُ الدَّارِ وَ رَشُّوا.

    منبع: التهذیب ۱- ۲۳۳- ۶۷۳، و الاستبصار ۱- ۳۱- ۸۳

     

    ثلاثی مجرد:

    • أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ حَدَّثَنِی مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ قَتَلَ قَتِیلًا وَ أَذْنَبَ ذَنْباً ثُمَّ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ فَقَدْ أَمِنَ لَا یُقَادُ فِیهِ مَا دَامَ فِی الْحَرَمِ وَ لَا یُؤْخَذُ وَ لَا یُؤْذَى وَ لَا یُؤْوَى وَ لَا یُطْعَمُ وَ لَا یُسْقَى‏ وَ لَا یُبَایَعُ وَ لَا یُضَیَّفُ وَ لَا یُضَافٌ

    منبع:الجعفریات(الأشعثیات)ص ۷۱

    • قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی طَعَامِ الْأَسِیرِ، فَقَالَ: «إِطْعَامُهُ حَقٌّ عَلى‏ مَنْ أَسَرَهُ وَ إِنْ کَانَ یُرِیدُ قَتْلَهُ مِنَ الْغَدِ؛ فَإِنَّهُ یَنْبَغِی‏[۱] أَنْ یُطْعَمَ وَ یُسْقى‏ وَ یُظَلَّ وَ یُرْفَقَ بِهِ، کَافِراً کَانَ‏ أَوْ غَیْرَهُ»

    منبع: . الوافی، ج ۱۵، ص ۱۳۳، ح ۱۴۷۹۴؛ الوسائل، ج ۱۵، ص ۹۱، ذیل ح ۲۰۰۵۰.

     

    ثلاثی مجرد:

    ثلاثی مجرد این ماده دارای ۵ معنی می باشد که آنهارا در  زیر مشاهده می فرمایید(در هر صفحه یک معنی) و باقی معانی متشابه از باب هارا در ذیل معانی ثلاثی مجرد قرار داده ایم:

    معجم الوسیط فارسی

    ۱.سقی بطنه:شکمش آب آورد ، شکمش دچار بیماری استسقا شد

    *     اِستَسقَی بطنه:  شکمش دچار استسقا شد

    *      سُقِیَ بَطنُه : شکمش آب آورد، دچار استسقا شد

     

    2.سقی العرق: عرق بدن جاری شد و بند نیامد

    *……….

    ۳.سقی الحیوان و النبات: به حیوان و گیاه آب دادو سیرابش کرد

     

    *سقی(قلبه عداوهً) : دلش از آب کینه سیراب شد – مجهول –

    *  أسقاه : آبش داد – تأکید – إفعال

    * أسقاه جدولاً من نهره: یک جوی آب از نهر حود به اوداد – تأکید – إفعال

    * أسقی فلاناً: فلانی را به آب راهنمایی کرد— راهنمایی— إفعال

    * ساقی فلاناً ماءً  أو شراباً أو کأساً: به فلانی آب یا نوشیدنی یا جامی از نوشیدنی داد –تعدیه—مفاعله

    * سقّاه: بسیار آبش داد—مبالغه-تفعیل

    * إسـتَقَی فلاناً و منه : از فلانی آب خواست

    * إستَقَی من النّهر  أو البِئر أو السَاقِیَه و نَحوِها: از نهر یا از چاه یا از دولاب و امثال اینها  آب برداشت – طلب – إفتعال

    *  إستَقَی المَعارِف  او الأخبار من کَذَ ا : دانشها یا اخبار را از فلان چیز به دست آورد —  اتخاذ – افتعال

    *  تَساقَی القومُ : آن قوم به یکدیگر آب دادند – مشارکت – تفاعل

    * تَساقَوا کُؤُوسَ المنیه: جام های مرگ را به یکدیگر نوشاندند – مشارکت – تفاعل

    * تَسَقَّی السائلَ : مایع را به خود جذب کرد و مکید – جذب(یا طلب) – تفعل

    * تَسَقَّی : آبیاری و سیراب شد – مطاوعه – تفعل

    * إستَسقَی فُلاناً و منه : از او آب یا آبیاری خواست – طلب – استفعال

    * ساقَی فلاناً شَجَرَهُ أو أرضَه و فِیها : درخت یا زمین خود را به فلانی داد تا از آن سرپرستی و نگهبانی کند و سهمی ببرد – (مساقات فقهی)…… – مفاعله

     

    1. سقاه غَیثاً : بارانی بر او فرستاد

    *……….

     

    5.سَقَی الثَوبَ و نحوه و سَقاه صبغاً : جامه و امثال آن را از رنگ سیر کرد

     

    * سَقَی الثَوبَ کذا من الصَبغ : پارچه یا جامه را پی در پی در رنگ فرو برد – تاکید —تفعیل

    معجم الوسیط عربی

     

    1.سَقَی بطنُه : -ِ سقیاً : اجتمع فی تجویفه البریتونی سائل مَصلِیّ  لایکاد یبرأ منه

    *…………

     

    2.سَقَی العِرقُ: سالَ و أمَدَّ فلم ینقطع

    *……….

    1. سَقَی الحیوانَ والنباتَ : أرواهُ ویُقال: سقاه غیثاً : أنزله علیه

    * أسقاه : سقاه . وفی تنزیل العزیز: « و أسقَیناکم ماءً فراتاً»

    * – جعل له ماءً  أو سقیاً . ویقال : أسقاه جدولاً من نَهرِه

    * – فلاناً : دَلَّهُ علی موضِع الماء

    * – قال له : سقاک اللهُ أو سقیاً لک

    * – فلاناً شَجَرَه أو أرضه ، وفیها: دَفَعَها إلیه و استعمله فیها لیعمُرَها و یسقیها و یقوم بإصلاحها ، علی أن یکون له سهمٌ مغلومً من الریع و المحصول

    * إستَقَی فلاناً و منه : طَلَبَ منه السّقی

    * إستقی من النهرِ أو البِئرِ أو الساقیه و نحوها: أخذ من مائها . ویقال إستَقَی المعارف او الأخبار ونحوها من کذا : إستَمَدَّها منه و حصل علیها.

    * تساقی القومُ : سَقَی کلًّ واحد صاحِبَه و یقال : تساقَوا کُؤُوس المنیّه: حارب بعضهم بعضاً

    * تسقّی: قبلَ السّقی و تروّی

    * تسقّی السائِلَ: تَشَرَّبَه. یقال:تسقّی الجلد الدّم

    *مصباح المنیر: سقیتُ:الزرعَ

    *مصباح المنیر: (أسقیتُهُ)بالألفِ لُغَهً

    * مصباح المنیر : (سقانا)اللهُ الغیثَ و (أسقانا)

    ۴.سَقَی الثَوبَ و نحوه : أشرَبَه صبغاً. و یقال : سقاه صبغاً . فهو ساقٍ

    * سقّا الثوبَ کذا من الصّبغ : کرّر غمسَه فیه

    1. سُقِیَ بطنه سقیاً: سَقَی. فهو مَسقِیّ و یقال : سُقِیَ قلبه عداوهً : أشرَبَها

    *……..

    و اما در اینجا به «بخش اسم» در معجم الوسیط فارسی رسیده ایم که توجه شمارا به مشاهده معانی این اسماء دعوت مینماییم:

     

    معجم الوسیط فارسی

    اسم مکان :

    *السِقایه: جای آب دادن

    *السِقی : زمین یا زراعتی که آبیاری شود

    *المَسقاه : جای آب دادن ، جای آبیاری کردن ، کانال آبرسانی به زمین یا حیوانات

    * السقایه : آبخوری

     

    اسم زمان :

    *………..

    اسم آلت:

    *الساقِیه : جوی و جدول و کانال آبیاری زمین و مزرعه

    *السقاء : مشک و خیک برای آب و شیر

    *السقّاء : آبکش

    *المِسقاه: ابزار آبیاری، المَسقاه

    *السقایَه : ظرف آب دادن – جام- پیمانه

    *

    اسم مبالغه:

    *السقّاء : آب ده – سقّا – فروشنده آب

    * السقّاءه-السقّایه: زنی که آب ببرد و بفروشد

     

    جامد:

    *السَقی: در دعا گویند ( سقیاً له و رعیاً) به سلامت باشد محفوظ باشد

    *السِقی: زمین یا زراعتی که آبیاری شود نه اینکه با آب باران باشد (زرع سِقیٌ):زراعتی که از راه باران سیراب وآبیاری نشود – سهم آب – بهره آب- (کم سقیً  أرضک؟) سهم آب زمین تو چقدر است؟؟

     

     

    اسم ذات :

    *السقیّ : نخلی که با دولاب آبیاری می شود، گیاه پاپیروس – ابری که بارانش قطره های خیلی درشت دارد و محکم بر زمین می خورد

    *السقیّه : یک گیاه پاپیروس

    * المسقیّ: کسی که شکمش مبتلای به استسقا شده است.

    *الإستسقاء : نماز طلب باران-بیماری استسقا

    * الإستسقاء الدماغیّ: وضعیتی است که در اثر تجمع مایع مغزی نخاعی در جمجمه ایجاد شده وباعث بزرگی سر و … می شود

    * السِقایه: حرفه ی سقا

    * السِقی: زمین یا زراعتی که آبیاری شود نه اینکه با آب باران باشد

    * زرعً سِقیً : زراعتی کع از راه باران سیراب و آبیاری نشود . سهم آب بهره ی آب

    * السِقی : مشیمه، بچه دان ، آب درون بچه دان

    مصدر:

    *الإستسقاء : طلب آب یا آبیاری کردن

    * السِقایه الحاجّ : آب دادن زائران خانه ی خدا

    * السَقایه : آب دادن – آب آوردن

    اسم مصدر:

    *السُقیا : آبیاری ، بارندگی، از السقی(سُقیا رحمهٍ لا سقیا عذابٍ): خدایا باران رحمتت را بر ما نازل کن نه باران عذاب

    اسم فاعل :

    *الساقی : آب دهنده آبیاری کننده…؟

    *السقّاء: فروشنده آب

    *الساقی : سیر کننده پارچه از رنگ – ریزنده باران – کسی که نوشیدنی بدهد – ساقی

    اسم مفعول :

    *السقِیّ: آب داده شده ، آبیاری شده ، تشنه ، نیازمند به آب (زرعٌ سَقِیٌّ) و نخلٌ سَقِیًّ): زراعت و نخل تشنه و نیازمند به آب

    صفت مشبهه:

    *……..

    اسم تفضیل:

    *……..

    با یاری خداوند منان در این بخش از پژوهش وارد معجم الوسیط عربی شده و اسماء مرتبط با ماده ی «سقی» رو مورد بررسی قرار میدهیم:

    معجم الوسیط عربی

    اسم مکان:

    *السِقایه : موضع السّقی

    * المَسقاه : موضع السَقی

    *المِسقاه : المَسقاه

    * مصباح المنیر : السِقایه : بالکسر المَوضِعُ یُتَّخَذُ لِسَقِی النّاس

    اسم آلت:

    *الساقیه : القناه تسقی الارض و الزرع

    *الساقیه : دولابُ یُدارُ  فَیرفع الماء إلی الحقل

    *السقاء: وعاءٌ من جلدٍ یکون للماء و اللبن

    * السقاء : کلًّ مایجعل  فیه ما یُسقی

    *السقایه : الإناءُ یسقی به

    * المَسقاه : قناهٌ یسقی منها الزرع  والحیوان

    * المِسقاه : آله السقی

    * مصباح المنیر: السِقاء : یکون للماء واللبن

    اسم مبالغه:

    *……….

    اسم ذات(جامد):

    *الإستسقاء : تجمع سائل مصلّی فی التجویف البریتونیّ لایکاد یبرأ منه

    * الأستسقاء الدماغیّ : مرض خلقی فی الغالب یزداد فیه السائل المخیّ الشوکی فی البطون الدماغ ، فَیُمَدِّدُها و یرقّقه

    * السقایه : حرفه السقّاء و سقایه الحاجّ : سقیهم الماءَ ینبذ فیه الزبیب و کانت من مآثو قریش

    *السِّقی : ما یسقی من أرضٍ أو زرعٍ ویقال: زرعً سقیً : یروی من غیر الأمطار = مصباح المنیر : مَن یقول (سَقَّیتُه) أذا کان بیدک

    *مصباح المینر : ساقیه : یقال للقناه الصغیره، لأنّها تسقی الأرض

    * السِقی : نصیبٌ من السَقی و یقال کم سقیٌ أرضک . و- المشیمه نفسها ،  وهی جلدهٌ یکون فیها ماءٌ أصفرُ ینشقٌّ عن رأسِ الوَلَدِ عند خروجه

    * السَقِیّ: النخل الذی یسقی بالدوالی . و – البردیّ سُمِّیَ بذلک لنباته فی الماء ، أو لقربه منه. واحدته : سَقیّه  .      و- السحابه العظیمه القطرِ الشدیدهُ الوَقع

    * المسقَوِیّ : الزرع الذی یُسقی بالسیح لا بالسماء کأنّه نسبه ألی المسقَی و عام مصر تقول: مِسقاوی

    *مصباح المنیر : السِقی: ماءٌ أصفرُ یَقَعُ فیه و لایکادُ یبرأُ

    مصدر:

    *الأستسقاء:طلب السقیا

    * مصباح المنیر: سقیاً

    *مصباح المنیر: الأستسقاء : طلب السَقی مثلُ ( استمطار) لِطَلَبِ المَطَر

    اسم مصدر:

    • *السُقیا: الاسم من السقی ، یقال : سقیاً رحمهٍ لا سُقیا عذابٍ أی اسقنا غیثاً فیه نفع بلاضرر =مصباح المنیر: أسقیته دعوتُ له فقلتُ له (سقیا لک) و فی الدعاء (سقیا رحمهٍ ولا سقیا عذابٍ) علی فُعلَی بالضمّ أی  اسقیا غیثاً فیه نفعٌ بلاضرر ولا تخریبٍ

    اسم فاعل:

    * الساقی : من یقدم الشراب

    * المصباح المنیر: ساقٍ

    * السقّاء : من یحترف بحمل الماء إلی المنازل و نحوها و هی سقّاءه،سقّایه

    اسم مفعول:

    *  مصباح المنیر: مَسقِیّ

    *  السَقِیّ : المَسقِیّ و – ما یحتاج للمسقی یقال : زرعٌ سَقِیٌّ،نخلً سَقِیًّ

    جمع بندی معانی  و گزینش معنای جامع و خلق معنای جدید:

    *  از موارد یاد شده میشود به این نتیجه رسید که یکی از معانی ماده« سقی» آب دادن و سیراب کردن میباشد که بیشتر معانی را به خود اختصاص داده بود.

    *با اینکه برخی از معانی دیگری مانند بیماری استسقا و رنگ کردن نیز جزو معانی «سقی» هستند ولی به علت محدود بودن استعمال در معنای جامع نمیگنجند.

    * در مفردات به این معناها اشاره شده:

    1. قرار دادن چیزی که بتوان به عنوان منبع شرب استفاده کرد یعنی منبع شرب را در اختیار بگذاری و نوشیدن را هرگونه که میخواهد انجام دهد
    2. دادن نوشیدنی برای نوشیدن

    (نتیجه)= از بین این دو معنی معنای اول بسیار زیباتر میباشد که معنایی دوچندان زیبا به لفظ میدهد

    *در التحقیق نیز این ماده را در جایگاه    ” تهیه آنچه مینوشند   ” معنا کرده

    در این بخش به اسماء مربوط به ماده «سقی» می پردازیم