سیره احتجاجی ائمه (ع) ، جلسه سوم (استاد فربهی)

📝 خلاصه و گزارش جلسه سوم درس سیره احتجاجی ائمه معصومین (ع) – استاد فربهی

این جلسه به تبیین جایگاه جدال و مناظره در شریعت مقدس و تمایز آن با “مِراء و جدال ناپسند” پرداخته میشود و آن به عنوان یک رفتار ارزشمند در راستای احقاق حق معرفی میشود.

۱. دوگانه‌ محوری شریعت: توحید و خدمت به خلق

استاد در ابتدای بحث، با استناد به روایات، یک دوگانه‌ محوری در ارزش‌های شریعت را تبیین می‌کنند:

• قبول حق و بندگی خدا (توحید): پذیرش حق مطلق که همان خدای متعال است.
• خیرخواهی و منفعت‌رسانی به خلق: نفع رساندن به دیگران، مودت، رفق و مدارا.

• نکته کلیدی: روایت نبوی می‌فرماید: “بعد از شرک بالله، هیچ کاری نزد خدای متعال مبغوض‌تر از مِراء و جدال نیست.”
  • مِراء به معنای جدال کردن است و موجب نفرت و تنازع می‌شود. این کار در مقابل منفعت‌رسانی به خلق قرار می‌گیرد.
  • انسان متدین همواره تلاش می‌کند تا توحید و خدمت به خلق را حفظ کند.

۲. گونه‌های مطلوب گفتگو

گفتگو و بحث در شریعت دارای اشکال مختلفی است که دو مورد از آن‌ها مطلوب و پسندیده‌اند:

• پرسش و پاسخ:
  • یکی از رفتارهای ارزشمند در علم‌آموزی است.
  • سوال، قفل علم را باز می‌کند و در روایات توصیه شده است.
• مناظره (عرضه نظرات):
  • به معنای در معرض دید یکدیگر قرار دادن نظرات است تا فرد با دیدگاه‌های مختلف آشنا شده و از هرکدام عنصری بگیرد و به نظریه‌ای بالاتر و بهتر برسد.
  • این عمل بسیار پسندیده و ثمربخش در شریعت است.

۳. تفاوت “جدال ناپسند” با “جدال احسن (احتجاج)”

بحث اصلی جلسه به تمایز گذاشتن میان دو نوع جدال اختصاص دارد:

الف. جدال ناپسند (مبغوض)

• هدف: صرفاً غلبه پیدا کردن بر طرف مقابل و محکوم کردن او (نه احقاق حق).
• حکم: ناپسند و نامطلوب است، حتی اگر فرد محق باشد (ناظر به روایاتی که دستور به ترک جدال می‌دهند).
• علت ناپسندی: این کار در دایره ضد ارزش‌ها (ایجاد نفرت و تنازع) قرار می‌گیرد.

ب. جدال احسن یا احتجاج (مطلوب)

این نوع جدال، که همان سیره اهل بیت (ع) است، با چهار شرط، مطلوب و حتی از تکالیف شرعی محسوب می‌شود:

۴. سیره ائمه (ع) و تأکید بر احتجاج

• استناد قرآنی: آیه شریفه “و جادلهم بالتی هی احسن” (با بهترین روش با آن‌ها مجادله کن) بر جواز و مطلوبیت جدال احسن دلالت دارد.
• سیره اهل بیت: اهل بیت (ع) خودشان در مقابل ملحدین و مخالفان، به احتجاج و مناظره می‌پرداختند تا حجت تمام شود (مانند مناظرات امام رضا (ع) و تأکید امام به هشام برای غلبه یافتن بر مخالفان).
• جمع‌بندی: مرحوم شیخ مفید، نظر شیخ صدوق مبنی بر حرمت مطلق جدل را نقد کرده و آن را مشروط به جدال احسن و صدور از اهلش (کسانی که توانایی و شرایط را دارند) می‌داند که در این صورت بسیار خوب و مطلوب است.
• منبع محتوا: بهترین مرجع و معلم برای کسب محتوای حق در جدال احسن، اهل بیت عصمت و طهارت هستند. امام (ع) فرمود: وای بر اصحاب کلامی که حرف‌های ما را رها کنند و دنبال حرف‌هایی بروند که خودشان می‌خواهند.