سیره احتجاجی ائمه (ع) ، جلسه دوم (استاد فربهی)

 سیره احتجاجی ائمه (ع) – واژه‌شناسی جدال و مناظره

خلاصه‌ای از مباحث جلسه دوم درس “سیره احتجاجی ائمه معصومین علیهم السلام” استاد فربهی (زید عزه) با تمرکز بر واژه‌شناسی مفاهیم مرتبط با احتجاج و تمایز آن‌ها است که برای انتشار در قالب مقاله وب‌سایت مناسب می‌باشد.

1. 🔍 مفهوم کلیدی: احتجاج (اقامه حجت)

احتجاج به معنای اقامه حجت (دلیل) برای قطع عذر طرف مقابل است.

• جدال به احسن: بر اساس آیه شریفه‌ “وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ”، امام صادق (ع) جدال را به دو قسم “احسن” و “غیر احسن” تقسیم کرده‌اند.
  • دو ویژگی جدال به احسن:
    1. محتوا حق باشد.
    2. کیفیت بیان به گونه‌ای باشد که عذر طرف مقابل کاملاً قطع شود و شبهه‌ای برای او باقی نماند.
  • این جدال باید محکم و متقن باشد تا بهانه‌ای برای نپذیرفتن باقی نماند.

2. 📝 بررسی واژه‌های مرتبط با احتجاج

چند واژه دیگر که در ارتباط با رفتار احتجاجی به کار می‌روند، عبارت‌اند از:

3. 💡 مهم‌ترین واژه: مناظره

مناظره از ریشه نظر (نگاه و تأمل) گرفته شده و بار منفی مغالبه در آن وجود ندارد.

• هدف: عرضه تأملات و دیدگاه‌ها از سوی طرفین برای آشکار شدن حقیقت و کشف مواضع خطا.
• شیوه: هر طرف، نظر خود را در معرض اندیشه دیگری قرار می‌دهد تا نقاط ضعف و قوت مشخص شود.
• تفاوت با مجادله: در مجادله، هدف پیروزی است؛ اما در مناظره، هدف رسیدن به واقع است. به همین دلیل، مناظره‌کننده (مبرهن) می‌تواند مهلت بگیرد تا درباره اشکال واردشده تأمل کند، در حالی که مجادله‌کننده باید همواره مسلح و آماده پاسخ فوری باشد.
• نمونه: تبدیل شدن هشام بن حکم (شاگرد ابو شاکر دیصانی) به یکی از شاگردان بزرگ امام صادق (ع) پس از سلسله مناظرات.

4. 🧠 عملکرد شریعت در پردازش مفاهیم

شریعت مقدس در برخورد با واژگان، سه کارکرد مهم را اعمال کرده است:

1. تولید مفهوم جدید: مانند “وحدت غیر عددی” یا مفهوم “مواسات” که فراتر از جود و بخشش به معنای شریک کردن دیگری در حد نیاز است.
2. تنزیل مصادیق جدید: مانند ترغیب به “سارعوا إلی مغفره من ربکم” یا معرفی کسی که بر هوای نفس خود غلبه کند به عنوان قهرمان.
3. دخل و تصرف در قیود (تعدیل معنا): مانند مفهوم جدال که با قید “بالتی هی أحسن”، عناصر منفی آن تعدیل شده و به یک مفهوم مثبت برای اقامه حق و قطع عذر تبدیل گشته است.

5. 🗣️ غنای زبان عربی

یکی از جهات غنای زبان عربی، تولید واژه‌های متعدد برای مفاهیم مختلف است. این زبان برای حیثیات گوناگون یک مفهوم (مانند شراب یا شیر)، واژه‌های جداگانه وضع کرده است. این غنا به فرایند تفهیم و تفاهم عمق بخشیده و به دلیل همین اقتضا، زمینه را برای تعقل فراهم می‌کند: “إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا لَّعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ”.

این سیره احتجاجی ائمه (ع) که بر محور مناظره و به دور از جنبه‌های منفی مجادله و ممارات است، الگویی برای احقاق حق و نصرت مسلک حق به شمار می‌رود.