💡 خلاصه و گزارش: سیره احتجاجی ائمه معصومین (ع) – جلسه اول (استاد فربهی) خلاصهای از جلسه اول درس “سیره احتجاجی ائمه معصومین علیهم السلام” استاد فربهی (زید عزه) که به تبیین مبانی و ارکان جدال احسن بر اساس آیه شریفه «ادْعُ إِلَىٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ ۖ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» […]
💡 خلاصه و گزارش: سیره احتجاجی ائمه معصومین (ع) – جلسه اول (استاد فربهی)
خلاصهای از جلسه اول درس “سیره احتجاجی ائمه معصومین علیهم السلام” استاد فربهی (زید عزه) که به تبیین مبانی و ارکان جدال احسن بر اساس آیه شریفه «ادْعُ إِلَىٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ ۖ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» میپردازد.
📚 مبنای قرآنی و تفاوت روشهای دعوت
بر اساس آیه شریفه، دعوت به سوی خدا دو رکن اصلی دارد که در کنار یکدیگر مطرح شدهاند:
- ۱. دعوت (ادْعُ): با دو ابزار حکمت و موعظه حسنه.
- ۲. جدال (وَجَادِلْهُم): با شیوه جدال احسن.
استاد با تأکید بر عطف شدن «وَجَادِلْهُمْ» بر «ادْعُ»، استدلال میکنند که این سه (حکمت، موعظه حسنه، و جدال احسن) هموزن و همردیف نیستند، بلکه دعوت (به کمک حکمت و موعظه) و جدال دو مسیر همارز برای تبلیغ راه خدا هستند.
🎯 مخاطبان و روشهای متناسب دعوت
روش انتخاب شده برای تبلیغ دین به نوع مخاطب بستگی دارد:
- ۱. مخاطب حقپذیر و طالب حقیقت:
- روش: حکمت (کلام متقن و آشکار کردن حقیقت).
- هدف: اقناع عقل و اثبات درستی مسیر، مانند احتجاج حضرت ابراهیم (ع) در برابر بتها.
- ۲. مخاطب دارای غلبه هوای نفس:
- روش: موعظه حسنه (کلامی که موجب رقت قلب و تخفیف قلبی شود).
- هدف: تحت تأثیر قرار دادن قلب برای دست کشیدن از هوای نفس و تسلیم در برابر حق پس از روشن شدن آن با حکمت.
- ۳. مخاطب خصم، معاند، و مبارز (ناشی از شبهه یا انکار):
- روش: جدال احسن.
- هدف: مقابله با عنصر معارض درونی یا بیرونی و قطع عذر او.
⚔️ جدال احسن و ارکان آن
هنگامی که فردی از در خصومت یا تشکیک وارد میشود و دعوت با حکمت و موعظه فایدهای ندارد، نوبت به جدال احسن میرسد که در حقیقت یک راه تکمیلی و جایگزین برای مواجهه با معارض است.
امام صادق (ع) در تبیین جدال احسن (بر اساس روایات کتاب احتجاج مرحوم طبرسی) دو خصوصیت اساسی برای آن بیان فرمودهاند:
| رکن | توضیح |
| ۱. محتوا حق باشد | ادعایی که برای آن جدال میکنیم، باید مطابق با واقع و حق باشد؛ در غیر این صورت، ما نیز در سلک اهل باطل قرار میگیریم. |
| ۲. قاطع عذر مخاطب باشد | بیان حق به گونهای باشد که هیچ راه فرار یا عذری برای طرف مقابل باقی نماند و تمام شبهات او به صورت ریشهای حل شود. |
🔖 نکته کلیدی: به این “قطع عذر” و “اقامه دلیل قاطع” اصطلاحاً حجت میگویند و فرایند آن را احتجاج مینامند.
🛡️ انتظار ائمه (ع) و افق حرکت
اهل بیت (ع) از پیروان خود انتظار دارند که در مباحثات علمی و دینی به سطحی از مهارت احتجاج و قوت علمی برسند که بتوانند:
- دشمنان را دفع و مغلوب سازند.
- عذر مخاطب را کاملاً قطع کنند و جایی برای شبهه و اشکال در ذهن او باقی نگذارند.
به گفته استاد فربهی، اگر پس از بحث علمی، مخاطب هنوز قانع نشده و شبهه در ذهنش باقی مانده، این نشاندهنده ضعف ما در مهارت احتجاج است. بنابراین، لازم است طلاب و مبلغان علاوه بر تحصیل قوت علمی، مهارت احتجاج را نیز کسب کنند تا در مواجهه با منکر یا شبههافکن، عذر او را به طور کامل قطع نمایند.
نظرات