سیره احتجاجی ائمه (ع)، جلسه چهارم (استاد فربهی)

📜 خلاصه و گزارش: فضیلت مناظره و پیشینه تاریخی آن (درس سیره احتجاجی ائمه)

🔑 واژگان و ماهیت مناظره

در ابتدای جلسه، واژگانی مانند جدال، مناظره، مجادله و مراء که در حوزه مباحثه و گفتگو قرار دارند، معنا شدند.

• مناظره: عبارت است از قرار دادن نظرات دو نفر در مقابل یکدیگر (در مرعا و منظر هم) با هدف رسیدن به حقیقت و آشکار شدن حق.
• شرط مطلوبیت: مناظره برای کسانی که توانایی (از نظر معلومات و مهارت) دارند، امری مطلوب و فضیلت است؛ اما برای افراد ناتوان، نه تنها مطلوب نیست بلکه باید از آن اجتناب کنند.

✨ فضیلت مناظره و تقویت توانمندی در آن

مناظره کردن برای افراد توانمند یک فضیلت بزرگ محسوب می‌شود و روایاتی از ائمه معصومین (ع) بر این مهم تأکید دارند:

• روایت امام حسن مجتبی (ع):
  • شخصی هدیه‌ای برای امام (ع) آورد و ایشان دو گزینه در مقابل آن قرار دادند:
    1. بیست هزار درهم.
    2. علمی که شخص بتواند با آن بر یک ناصبی (دشمن اهل بیت) در مناظره غلبه کرده و ضعفا (شیعیان) قریه خود را نجات دهد.
  • امام (ع) فرمودند: اگر انتخاب درستی داشته باشی، هر دو را به تو می‌دهم.
  • آن مرد در مقابل سؤال امام (ع) که پرسیدند آیا ارزش این غلبه بر ناصبی معادل ۲۰ هزار درهم است؟ امام (ع) پاسخ دادند: “بلکه بیشتر از دنیا، بیست هزار هزار مرتبه بالاتر است!”
  • مرد گزینه دوم را انتخاب کرد و امام حسن (ع) هر دو را (هم علم مناظره و هم ۲۰ هزار درهم) به او اعطا کردند.
  • پس از پیروزی مرد در مناظره، امام (ع) فرمودند: “هیچکس مثل تو سود نبرده است، و سودی که تو به دست آوردی به اندازه هر مؤمن و کافری، هزار مرتبه افضل از دنیاست.”
• روایت حضرت زهرا (س):
  • ایشان به یک زن مؤمنه که با کمک حضرت بر یک زن معاند در مسئله دین غلبه کرده بود، فرمودند: شادی ملائکه از پیروزی تو، بیشتر از شادی خود توست، و حزن شیطان و مریدانش از شکست آن زن معاند، بیشتر از حزن خود اوست.
  • همچنین پاداش کمک به کسی که بر معاند مسلط شود، هزار هزار برابر پاداش‌های بهشتی برشمرده شده است.

نتیجه: مناظره برای افراد توانمند، هم جایز است و هم در نزد خداوند پسندیده است. همچنین، تقویت فرد مناظره‌کننده نیز فضیلتی بسیار بالا دارد.

توجه: شرط اصلی مطلوبیت مناظره، “قصد آشکار شدن حقیقت و اتمام حجت” است، نه صرفاً غلبه بر طرف مقابل.

🏛️ پیشینه مناظره: همزاد با زندگی اجتماعی

مقدمه بحث پیشینه مناظره با تحلیل زندگی اجتماعی انسان آغاز شد:

1. انسان موجودی اجتماعی است: دلایل اجتماعی بودن انسان عبارتند از:
   • رفع حوائج (که نیازمند به استخدام گرفتن دیگران است).
   • یک انتخاب عاقلانه (تأمین امنیت و بستر رشد کمالات اخلاقی مانند احسان و شکستن استکبار).
   • فطرت (طبیعت خدادادی انسان).
2. اجتماع منجر به تنازع: زندگی اجتماعی با وجود اختلاف در بینش‌ها، گرایش‌ها و مطالبات، به ناچار منجر به تنازع (درگیری و اختلاف) می‌شود.
3. راه‌های رفع تنازع: برای رفع تنازع دو راه وجود دارد:
   • ۱. رفع تنازع حُکمی: از طریق وضع قانون و حاکم (قاضی/مجری قانون).
   • ۲. رفع تنازع حَلّی و حقیقی (انحلالی): از طریق گفتگو و مناظره. در این روش، طرفین با ارائه استدلال به حقیقت می‌رسند و اختلاف برطرف می‌شود (در صورتی که هر دو به دنبال حق باشند و آداب مناظره را رعایت کنند).

نتیجه تحلیل عقلی: پیشینه مناظره، هم‌زمان و همزاد با آغاز زندگی اجتماعی انسان‌ها است.

📖 گزارش‌های تاریخی از مناظره در قرآن

قابل اعتمادترین گزارش‌ها، گزارش‌های قرآنی هستند. در قرآن سه مورد گفتگو مطرح شده که مصداق حقیقی مناظره نیستند:

• ۱. گفتگوی ملائکه با خدا: (آیه $اتَجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا$) مصداق پرسش و پاسخ بود، نه مناظره. خدا فرمود من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.
• ۲. گفتگوی خدا با ابلیس: (پس از سجده نکردن بر آدم) مصداق طغیان و سرکشی بود. در مقابل دستور کسی که استحقاق الوهیت دارد، فقط اطاعت مورد انتظار است و جای مناظره و اقامه دلیل نیست. خدا به ابلیس پاسخ نداد و او را از رحمتش دور کرد.
• ۳. گفتگوی هابیل و قابیل: این برخورد مصداق مناظره نبود، بلکه دو روش حل تقابل را نشان داد:
  • روش هابیلی (اِغنایی): “إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ” (بر اساس تقوا، سعی در قانع کردن).
  • روش قابیلی (حذفی): “لَأَقْتُلَنَّکَ” (بر اساس حذف و خشونت).

تحلیل رفتار هابیلی و قابیلی:

• در مقام اجرای قانون، برخورد قانونی و حذفی (اجرای حدود، زندان) لازم است و جای مناظره نیست.
• در لایه افراد اجتماعی، اساس رفتار باید تبیینی و آگاهی‌بخش (مناظره و گفتگو) باشد.
• مراحل برخورد: ۱. گفتگو و فرهنگ‌سازی (معروف کردن خوبی‌ها و منکر کردن بدی‌ها) ۲. امر و نهی ۳. برخورد قضایی (اجرای حدود). اگر این ترتیب حفظ نشود، جامعه درگیر خشونت و تنازعات نامطلوب خواهد شد.